Özgüven ve kendini ifade etme, öğrencinin her ortamda rahat konuşmasıyla ölçülemez. Grup çalışmasında bir isteği söylemek, sınırını belirtmek veya anlamadığı noktayı sormak ayrı ayrı çalışılabilir. Öğretmenin yapabileceği iş, öğrenciyi “çekingen” diye tanımlamak yerine hangi durumda hangi cümleyi kurmak istediğini birlikte belirlemektir.
Özgüven ve ifade davranışı
Gündelik dilde özgüven, kişinin kendine duyduğu güveni anlatır. Kendini ifade etme ise düşünce, duygu, ihtiyaç ve istekleri anlatma davranışıdır. Öğrenci, bir sunuma hazırlanabildiği hâlde söze başlamadan önce prova isteyebilir; bu durumu tek bir kişilik eksikliğiyle açıklamayın.
Centre for Clinical Interventions’ın açıklaması, kendini açık ve doğrudan ifade ederken başkasının haklarına saygıyı korumayı vurgular. Buradaki sınıf örneği bu iletişim ayrımını çalışır; kaygı tedavisi veya bir özgüven puanlaması değildir. Öğrencinin ruhsal durumunu yalnız sesinin yüksekliğinden, göz temasından veya konuşma sıklığından çıkarmayın.
Aynı isteği üç farklı biçimde söylemek
| İfade | Konuşmada ne oluyor? |
|---|---|
| “Tamam, hepsini siz yapın.” | Öğrencinin hangi görevi istediği anlaşılmıyor. |
| “Siz her zaman bencilsiniz.” | İstek yerine kişilik hakkında suçlama öne çıkıyor. |
| “Ben de örneklerden birini anlatmak istiyorum. İkinci bölümü bana ayırabilir miyiz?” | İstek ve üzerinde anlaşılabilecek görev belli oluyor. |
Son cümle her durumda kabul göreceği için değil, karşı tarafın isteği anlayabileceği kadar açık olduğu için daha uygun bir modeldir. “Hayır” yanıtı gelirse görev dağılımını öğretmenle yeniden konuşmak da bir seçenektir. Kendini ifade etme, başka kişiyi mutlaka ikna etme zorunluluğu taşımaz.
Ortaokulda yaklaşık 20 dakikalık konuşma denemesi
Malzeme olarak tahta, kalem ve aşağıdaki durum yeterlidir. Kişisel deneyim paylaşımını istemeyin; öğrenciler cümlelerini yazabilir, okuyabilir veya dinleyici olarak katılabilir. Konuşmayı zorlaştıran dil, işitme veya iletişim ihtiyaçları için uygun destek sunun.
- Durumu okuyun — 3 dakika: “Dört kişilik grupta iki öğrenci sunumu bölüşüyor. Üçüncü öğrenci örneklerden birini anlatmak istiyor ama nasıl başlayacağını bilmiyor.”
- Modeli gösterin — 4 dakika: Tablodaki ifadeleri karşılaştırın. Öğretmen “Hangi görev isteniyor; kişiye etiket yapıştırılıyor mu?” diye sorar. Öğrenciler açık isteğin hangi sözcüklerle kurulduğunu bulur.
- İkili prova — 8 dakika: Bir öğrenci isteğini söyler, diğeri “İkinci örneği anlatmak istiyorsun, doğru mu?” diye özetler. Sonra roller değişir. Öğrenciler kendi sıfatlarını veya test sonuçlarını tartışmaz.
- Yeniden söyleme — 5 dakika: Her öğrenci cümlesinde değiştireceği bir yeri seçer. “İsteğimi karşımdaki kişi anlayabildi mi?” sorusuna bakılır.
Öğrencinin kısa hazırlık notu
Deftere üç alan açın: “Durumda ne oldu?”, “Hangi isteği söylemek istiyorum?”, “Bunu anlatan cümlem ne?” Örnek yanıt: “Sunum bölümleri dağıtıldı. Bir örneği açıklamak istiyorum. İkinci örneği anlatmam için görevleri yeniden paylaşabilir miyiz?” Öğretmen, cümle başka birini suçluyorsa isteğin hâlâ anlaşılır olup olmadığını sorar.
Ortamı da değerlendirin
Öğrenciye yalnız “Daha cesur ol” demekle kalmayın. Sözü kesiliyor mu, hazırlık için zamanı var mı, kullandığı dili rahat anlayabiliyor mu? Öğretmen sırayı düzenleyebilir, önceden düşünme süresi verebilir ve yazılı katılımı kabul edebilir. Bir öğrencinin katılmamasını otomatik olarak özgüven eksikliğine bağlamayın.
Tehdit, zorbalık veya güç dengesizliği varsa öğrenciyi karşısındaki kişiye tek başına kendini savunma provası yapmaya zorlamayın. Güvenliğin sağlanması ve yetişkin desteği önceliklidir. Süregelen zorlanmada okulda yardım isteme yollarını açıklayın ve uygun bireysel destek planlayın.
Sonraki hafta neye bakılabilir?
Öğrenciye “Artık özgüvenli misin?” yerine “İsteğini anlatmak istediğin bir durumda hazırladığın cümleyi kullanabildin mi; neyi değiştirmek istersin?” diye sorun. Denemediğinde onu başarısız saymadan koşulları konuşun. İlerleme notu, öğrencinin kendi isteğini daha açık tarif edebilmesi olabilir; buradan not artışı veya ruh sağlığı sonucu çıkarılmaz.
Dinleme ve konuşmayı birlikte ele almak için ortaokul iletişim atölyelerine bakabilirsiniz. Veliyle konuşurken de çocuğun her ortamda aynı hızda katılım göstermesini beklemek yerine, hangi desteği yararlı bulduğunu sorun.
Kaynaklar
- Centre for Clinical Interventions, Government of Western Australia (2019). Assertiveness, özellikle iletişim biçimlerini ayırt etme ve uygulamayı sürdürme bölümleri. Erişim: 25 Ekim 2026. Klinik yetişkin kaynak, sınıf etkinliğinin etki kanıtı olarak kullanılmamıştır.
