Öz yeterlik, kişinin belirli bir görevi yapabileceğine ilişkin inancıdır. Öğrenci “Ben başarısızım” dediğinde öğretmen bu yargıyı somut bir işe çevirebilir: Bir problemi açıklamak mı, soruya başlamak mı, sınıf önünde konuşmak mı zor geliyor? Albert Bandura’nın yaklaşımı, desteği bu belirli görev üzerinden düşünmeye yardım eder.
Göreve ilişkin inanç ile beceri arasındaki fark
Bir öğrenci iyi hazırlanmış olduğu hâlde sunum yapamayacağını düşünebilir; başka biri yeterince hazırlanmadan kolayca yapacağını söyleyebilir. İnanç ile o anki beceri aynı şey değildir. Genel öz değer de tek bir görevdeki performansla ölçülemez. Bu nedenle öğretmen hem öğrencinin beklentisini hem ortaya çıkan işi inceler.
Usher ve Urdan’ın öz yeterlik açıklaması, inançların doğrudan deneyimler, başkalarını gözlemleme, sosyal değerlendirmeler ve bedensel-duygusal yaşantıların yorumlanmasıyla oluştuğunu özetler. Bu kaynaklar öğretim desteğini düşünmeye yarar; aynı adımların her öğrencide başarı getireceği sonucu çıkarılamaz.
Dört kaynağı sınıftaki bir görevde düşünmek
| Bilgi kaynağı | Öğretmenin sağlayabileceği koşul |
|---|---|
| Doğrudan deneyim | Öğrenci önce çözümün yalnız ilk adımını açıklar |
| Modeli gözlemleme | Öğretmen takıldığında kontrol ettiği bilgiyi sesli düşünür |
| Geri bildirim | “Verilenleri ayırdın; şimdi hangi işlemin gerektiğine bakalım” der |
| Bedensel ve duygusal yaşantı | Öğrenci heyecanını fark eder; hazırlık ve mola ihtiyacını konuşabilir |
Model yalnız kusursuz sonucu göstermesin. “Burada yanlış işlemi seçtim; sorudaki birimi yeniden okuyacağım” demek, düzeltme sürecini de öğretir. Heyecanı başarısızlığın kanıtı gibi yorumlamayın; öğrencinin yaşantısını da küçümsemeyin.
Yaklaşık 15 dakikalık görev denemesi
Ortaokul veya lise öğrencisiyle bir ders görevi seçin. İlk üç dakikada görevi sınırlandırın: “Bütün konuyu anlatmak” yerine “Çözümde kullandığım ilk iki adımı açıklamak.” Sonraki dört dakikada öğretmen benzer bir örneği nasıl kontrol ettiğini gösterir. Öğrenci beş dakika boyunca kendi örneğini dener; kalan üç dakikada ortaya çıkan işi birlikte incelersiniz. Malzeme olarak ders sorusu ve bir not kâğıdı yeterlidir.
Örnek öğrenci “Tahtada her şeyi unutuyorum” diyebilir. Önce oturduğu yerde bir kişiye anlatmayı seçebilir. Öğretmenin yanıtı “O zaman sınıfta da kesin yaparsın” olmaz: “Burada hangi iki adımı anlatabildin? Tahtada bunları hatırlamak için neye ihtiyacın var?” diye sorar. Öğrencinin seçtiği destek bir anahtar sözcük kartı olabilir.
Öğrenci kaydına dört alan yazsın: seçtiğim görev, yararlandığım destek, tamamladığım bölüm, sonraki denemede değiştireceğim şey. Örneğin “Sorudaki verileri ayırdım; ikinci işlemi seçerken ipucu aldım; yarın önce birim kontrolü yapacağım.” Kayıt bir ölçek değildir; sınıf içinde güven puanı sıralaması yapılmaz.
Uyarlama ve izleme
Yazma veya konuşma güçlüğünde çizim, işaretleme ya da yardımcı iletişim aracı kullanılabilir. Görev öğrenci için henüz erişilebilir değilse öğretim desteği artırılır. Öğrenciyi hazır olmadığı topluluk önüne zorlamak bu çalışmanın parçası değildir.
Bir hafta sonra aynı tür görevin farklı bir örneğine bakın. Değişim varsa hangi destekle ortaya çıktığını kaydedin; tek denemeden kalıcı başarı sonucu çıkarmayın. Süren yoğun sıkıntıda okulun uygun destek süreci değerlendirilir. Görevi planlamak için SMART hedef örnekleri de kullanılabilir.
