İletişimde empati, karşınızdakinin yaşadığı durumu onun açısından anlamaya çalışmayı ve anladığınızı kendisine kontrol ettirmeyi içerir. Öğretmen için bu, öğrencinin cümlesini bitirmesini beklemek, kendi yorumunu ayırmak ve çözüm önermeden önce ihtiyacı sormakla başlayabilir. Aynı fikirde olmak veya her isteği kabul etmek gerekmez.
Dinlerken neyi kontrol ediyoruz?
UNICEF’in ergenlerle iletişim önerileri, yargılamadan dinlemeyi ve açıklayıcı soruları öne çıkarır. “Ben olsam…” düşüncesi bir başlangıç olabilir; öğrencinin sizinle aynı şeyi hissettiğini göstermez. Kişinin kendi anlatımını esas almak gerekir.
Örneğin “Gruba alınmadım” cümlesini duyduğunuzda olay, yorum ve duygu ayrı ayrı açılabilir. Hangi grupta ne olduğu olaydır. “Beni sevmiyorlar” öğrencinin yorumudur. Duygusunu söylemediyse “Dışlanmış hissetmiş olabilir misin?” diye sorabilirsiniz; “Hayır, daha çok kızgınım” cevabı görüşmenin yönünü düzeltir.
Yedi konuşma adımı
- Uygun zamanı belirleyin: “Şimdi beş dakika dinleyebilirim; daha uzun konuşmak istersen ders sonunda buluşabiliriz.” Veremeyeceğiniz bir zamanı vaat etmeyin.
- Sözü tamamlamasını bekleyin: Telefonu ve başka işleri bırakın. Kısa bir sessizliği hemen yeni soruyla doldurmayın. Göz teması rahat değilse bunu dinlememe işareti saymayın.
- Olayı kendi sözcüklerinizle özetleyin: “Grup kurulurken sana sorulmadığını söylüyorsun.” Bu, olay hakkında hüküm vermeden duyduğunuzu gösterir.
- Duygu tahminini doğrulatın: “Bu durum seni kırmış gibi anladım; doğru mu?” Öğrenci farklı bir duygu söylerse onun sözcüğünü kullanın.
- Açık ve tek soru sorun: “Bu olayda senin için en zor olan neydi?” Art arda neden soruları yöneltip konuşmayı sorguya çevirmeyin.
- İstenen desteği konuşun: “Önce anlatmak mı istersin, birlikte seçeneklere bakmak mı?” Öğrencinin isteğini ve sizin rolünüzü birlikte netleştirin.
- Kararı ve dönüşü belirleyin: “Yarın grup görevi öncesinde seçenekleri konuşacağız. Teneffüste seni nerede bulabilirim?” Görüşme sonunda belirsiz bir “Bakarız” yerine izlenecek işi söyleyin.
Küçük çocuklarla cümleler kısaltılabilir. UNICEF’in yansıtıcı dinleme açıklamasındaki gibi, çocuğun söylediğini farklı sözcüklerle tekrar edip devam etmesine alan açabilirsiniz. Her cümleyi mekanik biçimde yinelemek konuşmayı yapaylaştırır; önemli anlarda kontrol etmek yeterlidir.
Üç okul durumu ve gerekçeli yanıt
| Durum | Söylenebilecek yanıt | Gerekçe |
|---|---|---|
| Öğrenci “Kimse beni gruba istemiyor” diyor. | “Bugün grup kurulurken neler olduğunu anlatır mısın?” | Genellemeyi tartışmaya açmadan önce ne olduğu anlaşılır. |
| Veli “Çocuğumla ilgilenilmiyor” diyor. | “Hangi durumda destek alamadığınızı düşündünüz? Önce onu dinleyeyim.” | Savunmaya geçmeden velinin gözlemi ve beklentisi ayrılır. |
| Öğrenci kızgınlıkla arkadaşına vurmak istiyor. | “Çok öfkelendiğini duyuyorum. Vurmana izin veremem. Önce güvenli bir yerde durup olanı konuşalım.” | Duygu kabul edilirken güvenlik sınırı açıkça korunur. |
Örnek bir konuşmada “Bunda üzülecek ne var?” dedikten sonra öğrencinin sustuğunu fark edebilirsiniz. Onarım cümlesi “Az önce söylediklerim yaşadığını küçümsemiş olabilir. Senin için önemli olan kısmı yeniden dinlemek istiyorum” olabilir. Bu, öğrenciyi hemen affetmeye veya konuşmaya zorlamadan yetişkinin kendi ifadesini düzeltmesidir.
Sınır, mahremiyet ve uyarlama
Empati, şiddeti veya aşağılamayı haklı göstermek için kullanılmaz. Zarar gören öğrenciden karşı tarafın duygularını anlaması beklenmeden güvenliği ele alınır. Gizlilik konusunda yerine getiremeyeceğiniz mutlak söz vermeyin; güvenlikle ilgili bilgiyi kimlerle ve neden paylaşmanız gerekebileceğini okulun sürecine göre açıklayın.
Yazıyla daha rahat anlatan öğrenci kısa not bırakabilir. Dil farklılığı varsa bir seferde bir soru ve anlaşılır sözcükler kullanın. Görüşmeyi yürüten yetişkinin kişisel hikâyesi öğrencinin anlatımının önüne geçmesin. Sınıf düzeyinde deneme için iletişim atölyesinin akışına bakabilirsiniz.
Sonraki konuşmada neye bakılır?
Bir görüşmeden sonra kendi notunuzda üç şeyi ayırın: öğrencinin söylediği, sizin tahmininiz ve birlikte belirlenen adım. Öğrenciye “Geçen konuşmada seni doğru anlamadığım bir yer kaldı mı?” diye sorabilirsiniz. Amaç her görüşmeyi başarılı ilişki diye değerlendirmek değil, yanlış anlaşılmayı düzeltip sonraki işi izlemektir.
