Gaslighting nedir? Bir kişinin yaşadıklarını, hatırladıklarını veya algıladıklarını sürekli geçersiz sayarak kendi değerlendirmesine güvenini sarsan psikolojik manipülasyondur. Konu yalnız farklı düşünmek değildir: kişi zamanla “Ben mi yanlış hatırlıyorum, gerçekten böyle bir şey olmadı mı?” diye kendi deneyiminden kuşku duymaya başlayabilir.
Terim günlük konuşmada sık kullanılsa da her kırıcı söz, yalan veya anlaşmazlık gaslighting olarak değerlendirilemez. Rehberlik görüşmesinde işe yarayan başlangıç, karşıdaki kişiye bir etiket koymak değil; ne yaşandığını, bunun tekrarlanıp tekrarlanmadığını ve anlatan kişinin nasıl etkilendiğini anlamaktır.
Gaslighting nedir, hangi yönüyle ayrılır?
Ayırıcı nokta, bir olayı tartışmaktan kişinin o olayı anlayabilme ve hatırlayabilme yeterliğini hedef almaya geçilmesidir. Yaşananın inkâr edilmesi, sözlerin sürekli başka anlama çekilmesi ve kişinin anlatımının güvenilmez ilan edilmesi birlikte görülebilir. Burada tek bir cümleden çok, ilişkinin bütünü ve davranışın etkisi önem taşır.
2025 tarihli bir sistematik derleme, kişinin kendi bilgisine ve algısına duyduğu güvenin zedelenmesini öne çıkarır. Ancak bu araştırma toplumsal cinsiyete dayalı şiddet bağlamındadır; ele aldığı çalışmaların önemli bölümü yetişkinlerin yakın ilişkilerine odaklanır. Bulguları bütün ilişkilere veya okul çağındaki çocuklara aynı biçimde genellemek doğru olmaz.
Davranışı yapanın niyetine ilişkin araştırmalarda da tam bir görüş birliği yoktur. “Bunu kesin bilerek yapıyor” sonucuna varmadan, görüşmede önce ne söylendiğini ve kişinin bundan nasıl etkilendiğini anlamaya çalışın.
Görüş ayrılığı ile arasındaki fark
İki insan aynı olayı farklı hatırlayabilir. Bir anlaşmazlıkta “Ben başka türlü hatırlıyorum, birlikte bakalım” denebilir. Buna karşılık kişinin belleğinin veya aklının sürekli güvenilmez ilan edilmesi, olayın konuşulmasını engeller. Sağlıklı bir değerlendirme, yalnız kullanılan sözü değil; karşılıklı açıklamaya ve düzeltmeye yer olup olmadığını da dikkate alır.
Aşağıdaki örnekler ayrımı açıklamak için hazırlanmıştır. Bir cümle, içinde geçtiği ilişki bilinmeden kesin sonuca götürmez.
| Durum | Açıklamaya yer veren yanıt | Dikkat gerektiren yanıt |
|---|---|---|
| Verilen bir söz farklı hatırlanıyor. | “Ben başka türlü hatırlıyorum. Mesaja birlikte bakalım.” | “Sen zaten hiçbir şeyi doğru hatırlamazsın.” diyerek her açıklama girişimini kesmek. |
| Bir sözün kırıcı olduğu söyleniyor. | “Böyle anlaşılacağını düşünmemiştim. Hangi kısmı incitti?” | Söylenen sözü tekrar tekrar inkâr edip kişinin olanı uydurduğunu ileri sürmek. |
| Bir karar için itiraz dile getiriliyor. | “Bu konuda aynı düşünmüyoruz. Gerekçelerimizi konuşalım.” | İtirazı tartışmak yerine kişinin akıl yürütme yeterliğini sürekli küçümsemek. |
Örneğin iki yetişkinin buluşma saati konusunda anlaşamadığını düşünelim. Birinin yanılmış olması tek başına gaslighting değildir. Fakat benzer olaylar tekrarlandığında, yazılı mesajlar dahi reddediliyor ve konuşma her defasında diğer kişinin “hiçbir şeyi doğru anlayamadığı” iddiasına dönüyorsa, bu örüntüyü daha ayrıntılı ele almak gerekir.
İş ortamında ve gündelik ilişkilerde bağlam
Gaslighting yalnız romantik ilişkilerde araştırılan bir kavram değildir. Kukreja ve Pandey’nin iş ortamındaki araştırması, yönetici ile çalışan arasındaki ilişkide çalışanın kaygılarını ve değerlendirmelerini küçümsemeye odaklanır. Çalışma Hindistan’da hizmet sektöründeki yetişkinlerle yürütülmüştür; buradaki ölçüm doğrudan Türkçe bir okul değerlendirme formu olarak kullanılamaz.
Kişi görüşünü söylediğinde dışlanmaktan, işini kaybetmekten veya cezalandırılmaktan korkuyor mu? Güç farkını değerlendirirken bu soruyu da konuşmak gerekir. Ancak her kötü çalışma ilişkisi gaslighting kavramıyla açıklanamaz; hangi davranışın yaşandığını ayrıntılarıyla anlamak önemlidir.
Ailede kıyaslama, suçluluk hissettirme veya başarı üzerinden baskı daha geniş bir konudur. Bu bağlam için aile ilişkilerinde duygusal baskı yazısı da okunabilir. Buradaki odak ise kişinin yaşadığı olaya ilişkin algısının ve anlatımının sürekli geçersiz sayılmasıdır.
Görüşmede durumu anlamaya yardımcı sorular
Bu sorular, anlatılan olayı bir puana dönüştürmek için değil, görüşmeyi düzenlemek için hazırlanmıştır. Hepsini peş peşe sormak yerine, kişinin anlatımına uygun olanlardan başlanabilir.
- Olay: “Aklında kalan son olayı anlatabilir misin? Ne oldu, sana ne söylendi?” Genel bir niteleme yerine belirli bir durumun konuşulmasını sağlar.
- Tekrar: “Buna benzer başka durumlar oldu mu? Olduysa hangi konularda?” Tek olay ile süregelen davranışı ayırmaya yardımcı olur.
- Yanıt: “Kendi hatırladığını söylediğinde nasıl bir karşılık alıyorsun?” Açıklama, düzeltme ve itirazın mümkün olup olmadığını anlamaya yöneliktir.
- Etki: “Bu konuşmaların ardından kendinle ilgili ne düşünüyorsun? Günlük yaşamında ne değişti?” Yalnız karşı tarafın sözlerine değil, anlatan kişinin yaşantısına da yer verir.
- Destek ve güvenlik: “Bunu konuşabildiğin güvendiğin biri var mı? Şu anda seni korkutan veya güvende hissetmeni engelleyen bir durum var mı?” Görüşmenin sonunda ihtiyaç duyulan desteği ele almayı sağlar.
Örnek bir görüşmede kişi, “Ne söylesem sonunda kendimi suçlu buluyorum” diyebilir. Hemen “Sana gaslighting yapılıyor” demek yerine, “Bunu hissettiğin son konuşmayı birlikte ele alalım” yanıtı verilebilir. Ardından kullanılan söz, tekrar eden davranış ve kişinin destek ihtiyacı ayrı ayrı konuşulur.
Destek verirken güvenliği öncelemek
Kendisine güvenmekte zorlandığını anlatan kişiyi dinlerken, onun yerine karar vermeye çalışmak görüşmeyi daraltabilir. Sözünü kesmeden dinlemek, suçlamadan konuşmak ve açıklama yapmaya zorlamamak önemlidir. NHS’nin istismar yaşayan birine destek verme rehberi de bu tutumu önerir.
Yetişkin bir yakına destek olurken “Hemen ayrıl” ya da “Git, yüzüne söyle” gibi yönlendirmeler yerine, güvenli biçimde kimden yardım alabileceğini konuşmak daha uygundur. Tehdit veya şiddet varsa, karşı tarafla yüzleştirmeyi ilk adım olarak önermek güvenlik açısından sakıncalı olabilir. Kişinin koşullarına uygun profesyonel destek ve güvenlik planlaması gerekir.
Bir öğrenci benzer sözlerle yaşadığı olayı anlatıyorsa, yetişkin ilişki örneklerinden hareketle ailesine veya arkadaşına tanı koymayın. Öğrencinin anlatımını ciddiye alın; güvenlik ve destek ihtiyacını okulun ilgili koruma ve yönlendirme süreçleri içinde ele alın. Acil tehlike durumunda Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranabilir.
Kavramın adı kadar yaşanan olay da önemli
Bir kişinin yardım alabilmesi için önce yaşadığının adını kusursuz biçimde koyması gerekmez. Görüşmenin sonunda “Gaslighting mi, değil mi?” sorusuna takılı kalmak yerine; hangi davranışın tekrar ettiği, kişinin nasıl etkilendiği ve hangi desteğe ihtiyaç duyduğu anlaşılmış olmalıdır. Kavram, bu değerlendirmeyi kolaylaştırdığı ölçüde yararlıdır.
Kaynaklar
- Jewels, A. (2025). Defining Gaslighting in Gender-Based Violence: A Mixed-Methods Systematic Review. Trauma, Violence & Abuse. DOI: 10.1177/15248380251344316.
- Kukreja, P. ve Pandey, J. (2023). Workplace gaslighting: Conceptualization, development, and validation of a scale. Frontiers in Psychology, 14.
- NHS (23 Haziran 2026 güncellemesi). Getting help for domestic violence and abuse.
- T.C. İçişleri Bakanlığı. 112 Acil Çağrı Merkezi.
