Sınıf kuralları çocukların günlük davranışlarına bağlandığında daha anlaşılır olur. İlkokulda sınıf anlaşması etkinliği için söz alma, yardım isteme veya ortak malzemeyi kullanma gibi bir durum seçebilirsiniz. Yaklaşık 25 dakikalık bu çalışmada çocuklar önerilerini paylaşır, üzerinde anlaştıkları davranışları dener ve sınıfın kullanacağı kısa bir anlaşma hazırlar.
Etkinliğin başında güvenlik, kimseyi dışlamama ve okulun bağlayıcı kuralları konusunda sınırı açıklayın. Çocuklar bu sınırlar içinde söz alma işaretini, malzeme paylaşımını veya yardım isterken kullanacakları cümleleri birlikte belirleyebilir. Anlaşmadaki ifadeleri sınıfın yaşına göre düzenleyin.
Sınıfın ihtiyacını belirlemek
Bir oturum için tek bir günlük durum seçmek yeterlidir. Örneğin grup çalışmasında herkes aynı anda konuşuyorsa “Arkadaşımızı nasıl dinleyeceğiz?” sorusunu ele alın. Çocukların önerilerini “İyi davranacağız” gibi genel ifadelerden, ne yapacaklarını anlatan cümlelere dönüştürmelerine yardımcı olun.
Etkinliği sınıfın rehberlik planıyla ilişkilendirmek için MEB’in sınıf rehberlik etkinlikleri incelenebilir. Buradaki anlaşma, sınıfınızın önerileriyle hazırlayabileceğiniz bir çalışma örneğidir.
İlkokulda sınıf anlaşması etkinliğinin akışı
- İhtiyacı tarif edin — 4 dakika. Öğretmen kişileri hedef göstermeden somut bir gözlem söyler: “Grup çalışmasında bazen aynı anda konuşuyoruz; herkesin duyulması için bir yol bulalım.” “Kim sorun çıkarıyor?” sorusunu sormaz. Amacın birlikte çalışmayı kolaylaştırmak olduğunu açıklar.
- Güvenlik sınırını belirtin — 3 dakika. “Kimseye vurmayız, kimseyi dışlamayız, okul kurallarına uyarız” gibi pazarlığa kapalı temel sınırları söyler. Çocukların seçebileceği kısım, söz alma işareti veya malzeme paylaşım sırası gibi günlük usuldür.
- Fikir toplayın — 6 dakika. Öğrenciler ikili olarak bir öneri üretir. Konuşmak istemeyen çizim yapabilir veya öğretmenin sunduğu iki seçenekten birini gösterebilir. Her fikir kısa bir davranış cümlesine çevrilir: “Arkadaşım konuşurken beklerim” gibi.
- Dört madde seçin — 5 dakika. Benzer fikirleri birleştirin. Herkesin anlayabileceği en fazla dört olumlu eylem belirleyin. Öğretmen zorunlu güvenlik sınırını ayrıca korur; çoğunluk oylamasıyla bir çocuğun hakkı azaltılamaz.
- Kısa prova yapın — 5 dakika. İki kurgusal durum canlandırın. Örneğin “İki çocuk aynı anda konuşmak istiyor” veya “Bir öğrenci kalem bulamıyor”. Gönüllü öğrenciler çözümü dener; rol almak istemeyen gözlemci olabilir.
- Gözden geçirme günü belirleyin — 2 dakika. “Bir hafta kullanalım, sonra işe yarayanı ve değiştireceğimizi konuşalım” deyin. Kartı çocukların görebileceği yere asın; yalnız panoya asıp bırakmayın.
Önerilen süreleri sınıfın katılımına göre değiştirebilirsiniz. Öğrencilerin karar verebileceği alanları açıklama, davranışı birlikte deneme ve sonrasında değerlendirme adımları sınıf rutinleri aracı içinde de ele alınır.
Sınıf anlaşması örneği
Örnek maddeleri öğrencilerin önerileriyle yeniden yazın. “Biri konuşurken dinlerim” gibi anlaşılır bir ifade, çocukların uygulamada ne yapacaklarını hatırlamasını kolaylaştırır. Anlaşmayı imza toplama ya da kimin uymadığını gösterme amacıyla kullanmayın.
| Birlikte deneyeceğimiz eylem | Sınıfımızın kendi cümlesi |
|---|---|
| Dinleme | Biri konuşurken sözünü bitirmesini beklerim: ………………………… |
| Söz alma | Konuşmak istediğimde kullandığımız işaret: ………………………… |
| Yardım isteme | Zorlandığımda söyleyebileceğim cümle: ………………………… |
| Ortak malzeme | Kullandığım malzemeyi yerine koyma yolumuz: ………………………… |
Anlaşmanın altına yeniden değerlendireceğiniz günü ekleyebilirsiniz. Her öneri kabul edilemeyebilir; bu durumda nedenini çocukların anlayacağı biçimde açıklayın. Ortak karar, öğretmenin sınıfın güvenliği ve işleyişi konusundaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
İki sınıf durumu üzerinden deneme
Aynı anda söz almak isteyen iki öğrenci: Örnek bir durumda “İki kişi de konuşmak istiyor. Anlaşmamızda bunun için hangi yolu seçmiştik?” diye sorun. Gönüllü öğrenciler söz alma işaretini gösterip sırayla konuşsun. Sınıfla birlikte hangi adımın herkesin duyulmasına yardımcı olduğunu değerlendirin.
Kalem bulamayan bir öğrenci: “Kaleme ihtiyacın var. Arkadaşından nasıl istersin, işin bitince ne yaparsın?” sorusunu kullanabilirsiniz. “Kalemini kullanabilir miyim? İşim bitince yerine koyacağım” cümlesini birlikte deneyin. Durumu örnek kişilerle çalışın; sınıfta yaşanan özel bir anlaşmazlığı canlandırmayın.
Davranışı açıklamakla yetinmeyip sınıfta denemek, çocukların anlaşmayı nasıl uygulayacaklarını görmelerine imkân verir. Gözlem ve saygılı davranışı örnek gösterme üzerine öneriler CDC’nin sınıf etkileşimleri rehberinde bulunur.
Sınıf düzeyine göre düzenleme
Birinci sınıfta iki davranışla başlayabilirsiniz. Cümleleri okuyun, örneğini gösterin ve çocukların basit çizimlerle anlatmasına izin verin. Çocuğun etkinliğe katılması için okuyabilmesi veya sınıf önünde konuşması gerekmez.
İkinci, üçüncü ve dördüncü sınıfta dört madde üzerinde çalışabilirsiniz. Çocukların anlayacağı sözcükleri seçin. “İyi davranırım” yerine “Söz almak için belirlediğimiz işareti kullanırım” yazılması daha açıklayıcıdır. Dil veya iletişim desteğine ihtiyaç duyan öğrenciler için görsel seçenekler hazırlayın.
Bir hafta sonra “Hangi madde işimizi kolaylaştırdı?”, “Hangisini uygulamak zordu?” ve “Neyi değiştirebiliriz?” sorularını sorun. Zorlanılan bir madde varsa daha açık bir cümleyle yeniden yazabilir veya davranışı tekrar deneyebilirsiniz. Rutinleri öğrencilerle gözden geçirmek destekleyici sınıf ortamı rehberi içinde de önerilir.
Ek destek gerektiren durumlar
Sürekli dışlama, zorbalık veya güvenlik sorunu varsa sınıf anlaşmasına ek olarak okulun rehberlik, koruma ve bildirim süreçleri işletilmelidir. Olayları sınıf önünde öğrenci isimleriyle tartışmayın. Bir kurala uyulmamasından çocuğun ruh sağlığına ilişkin sonuç çıkarmadan, durumun nedenini ve gereken desteği ayrıca değerlendirin.
Sınıfa yeni katılan bir çocuk varsa yeni öğrenciyi karşılama etkinliği uygun bir başlangıç olabilir. Sınıfın birbirini tanıması için tanışma oyunları da kullanılabilir. Ardından günlük işleyişte hangi davranışları birlikte sürdürmek istediğinizi konuşup anlaşmayı yeniden değerlendirin.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü (2024), Sınıf Rehberlik Etkinlikleri.
- CASEL Schoolguide (2024), Class Routines and Responsibilities ve A Supportive Classroom Environment.
- CDC (2024), Management of Classroom Social Dynamics.
