Lisede Akran Baskısı: Hayır Demek ve Destek İstemek

“Herkes geliyor, bir sen eksiksin.” Arkadaş grubunda söylenen böyle bir söz, istemediği bir şeye katılmak üzere olan lise öğrencisini zorlayabilir. Akran baskısı üzerine sınıfta çalışırken öğrencilerin hem bu baskıyı fark etmesine hem de o anda söyleyebileceği bir yanıt hazırlamasına yer açabiliriz. 9 ve 10. sınıflar için hazırlanan bu etkinlikte öğrenciler, kurgusal durumlar üzerinden hayır demeyi, konuşmadan ayrılmayı ve gerektiğinde destek istemeyi dener.

Bir davet ne zaman baskıya dönüşür?

Arkadaşlar birbirlerini yeni bir kulübe katılmak, ders çalışmak ya da bir etkinliği denemek için cesaretlendirebilir. Akran etkisi her zaman olumsuz değildir. Öğrenci istemediğini söylediğinde ısrar edilmesi, alayla karşılaşması veya gruptan dışlanmakla tehdit edilmesi ise konuşulması gereken bir baskı oluşturur. Bu etki bazen açık bir sözle, bazen de gruba uyma beklentisiyle ortaya çıkar. Nemours KidsHealth, gençler için hazırladığı açıklamada bu doğrudan ve dolaylı etkiyi ele alır.

Sınıfta “Baskıya boyun eğmeyin” demekle yetinirsek öğrencinin asıl zorlandığı anı atlayabiliriz: Arkadaşına ne söyleyecek, ısrar sürerse ne yapacak, yanında kim olacak? Önceden bir yanıt düşünüp denemek, bu konuşmaya hazırlanma yollarından biridir. Stanford Medicine Children’s Health de hayır deme ve ortamdan ayrılma konuşmalarını rol oynayarak çalışmayı önerir. Derste kullanılacak durumları ve yanıt planını öğrencilerinizin yaşına ve okulun koşullarına göre uyarlayabilirsiniz.

Akran baskısı üzerine 30 dakikalık sınıf çalışması

Tahta, kalem ve her öğrenci için bir sayfa yeterlidir. Dersin başında, gerçek arkadaş isimlerinin kullanılmayacağını ve kimsenin kendi yaşadığını anlatmak zorunda olmadığını belirtin. Canlandırmaya katılmak istemeyen öğrenci, konuşmayı yazabilir veya gözlemci olabilir.

Çalışma sonunda öğrenciden üç şey bekleyin: Israrın hangi sözde başladığını göstermesi, kısa bir yanıt kurması ve gerektiğinde başvurabileceği bir destek yolunu belirtmesi. Yanıtları cesaret ya da kişilik puanına dönüştürmeyin.

Önce iki konuşmayı karşılaştırın — 4 dakika

Tahtaya şu iki cümleyi yazın: “Kulübe bizimle gelmek ister misin?” ve “Gelmezsen artık bizimle takılma.” Öğrencilerden, kişinin seçim hakkının hangi konuşmada korunduğunu açıklamalarını isteyin. Ardından “Hayır cevabını duyduktan sonra konuşan kişi ne yapıyor?” diye sorun. Böylece yalnız teklifin içeriğine değil, verilen cevaba nasıl karşılık geldiğine de bakılır.

Kısa bir yanıtı birlikte deneyin — 5 dakika

Öğretmen şu konuşmayı okuyabilir: “Ödevi gruba atsana, herkes senden bekliyor.” Karşılık olarak “Ödevimi kopyalanması için göndermeyeceğim. Takıldığın soruyu birlikte konuşabiliriz” cümlesini gösterin. Öğrenciler, yanıtın hangi kısmının sınırı söylediğini, hangi kısmının uygun bir alternatif sunduğunu bulsun.

Sonra ısrarın sürdüğünü varsayın: “Abartma, bir kereden bir şey olmaz.” Kısa bir ikinci yanıt deneyin: “Kararım aynı. Bu konuşmayı burada bırakıyorum.” Her reddin uzun bir açıklamaya dönüşmesi gerekmediğini konuşun. Alternatif teklif etmek de her durumda zorunlu değildir.

Gruplar bir durumu ele alsın — 8 dakika

Üçlü gruplara aşağıdaki durumlardan birini verin. İlk iki dakikada baskı oluşturan sözü bulsunlar; sonraki üç dakikada bir yanıt ve sonraki adım hazırlasınlar. Son üç dakikada konuşmayı isteyenler canlandırsın. Gözlemci, sesin yüksekliğini veya oyunculuğu değil, yanıtın anlaşılır olup olmadığını söylesin.

• Ödev paylaşımı: Bir öğrenci arkadaşının çözdüğü ödevi istiyor. “Göndermezsen sen de bizden yardım bekleme” diyor. Ödevi paylaşmak istemeyen kişi ne söyleyebilir?
• Etüt yerine dışarı çıkma: Bir grup, arkadaşlarını okulda planlanan etüde girmemeye çağırıyor. Öğrenci etüde katılmak istediğini söyleyince “Bir gün de bizimle ol” diye ısrar ediyorlar. Öğrenci kararını nasıl açıklayabilir?
• Bir arkadaşla alay etme: Grupta bir öğrencinin konuşması taklit ediliyor. Katılmayan kişiye “Sen de bir şey söylesene, çok sıkıcısın” deniyor. Hem katılmayı reddeden hem de alay edilen arkadaşına destek olan bir karşılık nasıl kurulabilir?

Bu üç durum kurgusaldır. Son örnekte alay edilen öğrenciyi sınıftan biriyle eşleştirmeyin. Canlandırmanın alayı yeniden üretmesine izin vermeden, yalnız baskıya verilen yanıtı çalıştırın.

Herkes kendi yanıtını hazırlasın — 9 dakika

Öğrenciler grupta konuşulan örnek için aşağıdaki planı tek başına doldursun. İki gönüllü farklı yanıtları okuyabilir. Sınıfa “Bu cümleyi kendiniz söyleseniz hangi kelimeyi değiştirirdiniz?” diye sorun. Öğrencinin kendi diline yakın bir ifade seçmesine izin verin; tek bir ezber cümle aramayın.

Yanıt ve destek planı

Ödevle ilgili durumu seçen bir öğrenci planını şöyle tamamlayabilir: “Benden çözdüğüm ödevi göndermem isteniyor. Göndermezsem bana yardım etmeyeceklerini söylemeleri baskı oluşturuyor. ‘Çözümleri göndermeyeceğim’ diyebilirim. Israr sürerse mesajlaşmayı bitirebilirim. Durum ders içinde devam ederse branş öğretmenimle konuşabilirim.” Bu, sınıfta tartışmak için hazırlanmış bir örnektir; her duruma aynı yanıtın uyacağını varsaymayın.

Destek olan arkadaşın sözünü de duyun — 4 dakika

Kapanışta bu kez baskı gören kişinin yanındaki arkadaşa söz verin: “İstemediğini söyledi, ısrar etmeyelim”, “Birlikte sınıfa dönelim” veya “İstersen öğretmenle konuşurken yanında olabilirim.” Öğrenciler bu cümlelerden birini seçsin ya da kendi ifadesini yazsın. Destek olurken başka birini aşağılamak veya tartışmayı büyütmek yerine arkadaşın kararına alan açmayı konuşun.

Prova zor geldiğinde

Öğrenci “Bunu söylersem beni dışlarlar” dediğinde kaygısını küçümsemeyin. “O grupta bunu söylemek zor gelebilir. Doğrudan konuşmak yerine hangi yetişkinden destek isteyebilirsin?” diye sorabilirsiniz. Tehdit, şiddet veya güvenlik riski varsa öğrenciyi tek başına karşı çıkmaya yönlendirmeyin; korunmasını ve okulun ilgili destek sürecini başlatmayı yetişkinler üstlenmelidir. Gerçek bir olay anlatıldığında görüşmeyi özel olarak sürdürün; zorbalık bildirimi sonrası ilk görüşme için hazırlanan çerçeveden yararlanabilirsiniz.

Yazmakta zorlanan öğrenciler planı anahtar kelimelerle tamamlayabilir veya öğretmene sözlü söyleyebilir. Kalabalık sınıfta bütün grupları sırayla sahneye çağırmak yerine ikililerin yerlerinde çalışmasını sağlayın. Süre kısıtlıysa üç örnekten yalnız birini kullanın; destek isteme kısmını atlamayın.

Bir sonraki görüşmede

İzleyen rehberlik saatinde yeni, kısa bir kurgu verin. Öğrenci baskı oluşturan sözü ayırt edebiliyor mu, kendi yanıtını kurabiliyor mu, başvuracağı kişiyi belirtebiliyor mu? Bu üç noktaya bakın. Sınıf çalışmasında cümle kurabilmesi, gerçek hayatta mutlaka rahat davranacağı anlamına gelmez; bireysel destek ihtiyacını ayrıca dinleyin.

Arkadaş etkisinin ders veya alan tercihiyle karıştığı bir görüşmede, seçenekleri karşılaştırma çizelgesine geçebilirsiniz. Bu derste ise öğrencinin yanında götüreceği tek bir yanıtı ve gerektiğinde ulaşacağı bir kişiyi netleştirmesi yeterlidir.

Kaynaklar

• Nemours KidsHealth, Peer Pressure.
• Stanford Medicine Children’s Health, Put Peer Pressure in Its Place.