Sistematik derleme, belirli bir araştırma sorusuna ilişkin çalışmaları açık yöntemle arayıp seçen, değerlendiren ve bir araya getiren bir kaynak türüdür. Bir yazının başlığında bu ifadenin bulunması, sonucunun her okulda aynı biçimde uygulanabileceğini göstermez. Bu rehber, mesleki bir önerinin dayanağını okuyan PDR uzmanı ve öğretmen için soru, kapsam ve sınırlılık notu hazırlamaya yöneliktir.
Derleme okuma notuna geçin. Çizelge bir kalite puanlama ölçeği veya araştırma yöntemleri eğitiminin yerine geçen denetim değildir. Okurun hangi bilgiye ulaştığını ve hangi kararı henüz veremediğini ayırmasına yardımcı olur.
Tek araştırma ile derlemenin sorusu
Tek bir araştırma belirli bir örneklem ve yöntem üzerinden bulgu sunar. Cochrane’ın açıklamasına göre sistematik derlemede önceden belirlenen soru ve ölçütlere uygun çalışmalar aranır, değerlendirilir ve sonuçlar sentezlenir. Amaç yalnız aynı görüşü destekleyen birkaç yazıyı peş peşe sıralamak değildir.
Meta-analiz ise uygun veriler olduğunda sonuçları istatistiksel olarak birleştirmek için kullanılan yöntemdir; her sistematik derleme meta-analiz içermez. Cochrane Switzerland, sonuçların anlatısal veya nicel biçimde sentezlenebileceğini ve bazen güçlü çalışmaların eksik kaldığının belirtildiğini açıklar. Burada sağlık araştırmaları için hazırlanmış yöntem açıklaması, okuma ilkelerini anlatmak için kullanılıyor; belirli bir okul uygulamasının etkililik kanıtı olarak sunulmuyor.
Başlıktan önce soruyu bulmak
Bir derlemede “okul temelli destek” gibi geniş bir ifade gördüğünüzü düşünün. Hangi öğrenciler, hangi destek, neyle karşılaştırılarak ve hangi sonuç bakımından incelenmiş? Sınav kaygısı, derse katılım ve akademik sonuç aynı çıktı değildir. Yalnız başlığa bakıp “Bu yöntem öğrencilere iyi geliyor” demek bu ayrımı kaybettirir.
Özet bir ilk yön verebilir; fakat çalışmaları seçme ölçütleri, arama dönemi ve sınırlılık için yöntem ve tartışma bölümlerine de ihtiyaç duyabilirsiniz. Tam metin erişilemiyorsa okuma notuna bunu yazın. Görmediğiniz yöntemi iyi veya kötü diye değerlendirmek yerine, verebileceğiniz kararın kapsamını daraltın.
Derleme okuma notu
| Soru | Kurgu okuma örneği | Kendi kaynağım |
|---|---|---|
| Kimler incelenmiş? | Ortaokul öğrencileri; yaş ve okul koşulları yöntemden kontrol edilecek. | Katılımcı ve bağlam: … |
| Hangi uygulama, neyle karşılaştırılmış? | Kısa grup çalışmaları ile olağan uygulama; içeriklerin aynı olup olmadığı belirsiz. | Uygulama ve karşılaştırma: … |
| Hangi sonuç ve hangi zaman? | Hemen sonraki katılım ölçümü; uzun dönem sonuç hakkında bilgi yok. | Sonuç, ölçüm ve takip: … |
| Nasıl seçilmiş ve değerlendirilmiş? | Arama tarihi, dâhil etme ölçütleri ve çalışma kalitesinin nasıl ele alındığı okunacak. | Ulaştığım bilgi / eksik bilgi: … |
| Kararım ne kadar güçlü olabilir? | Özet tek başına okulda aynı etkiyi beklemek için yeterli görülmüyor. | Kullanabileceğim sonuç ve sınırı: … |
Tablodaki örnek gerçek bir derlemenin bulgusu değildir. “Uzun dönem bilgi yok” hücresi, uzun dönemde etki olmadığı anlamına gelmez; yalnız o bilgiye ulaşılamadığını anlatır. Bu ayrımı veli bilgilendirmesinde veya öğretmen toplantısında da koruyun.
İki kaynak farklı sonuç veriyorsa
Önce aynı soruya bakıp bakmadıklarını karşılaştırın. Biri daha küçük yaş grubunu, diğeri lise öğrencilerini incelemiş olabilir. Uygulamanın içeriği, karşılaştırma koşulu, ölçüm veya arama dönemi de farklı olabilir. Daha yeni tarih veya daha çok çalışma sayısı tek başına bütün farkı açıklamaz.
Yaklaşık 20 dakikalık bir mesleki okuma için iki kaynağın sorusunu ilk 5 dakikada yan yana yazın. Sonraki 10 dakikada çizelgedeki katılımcı, uygulama ve sonuç alanlarını doldurun. Kalan 5 dakikada “Aynı soruyu yanıtlamıyorlar” veya “Şu yöntem farkını henüz açıklayamıyoruz” gibi sınırı belli bir not hazırlayın. Eksik bilgiyi tahmin ederek uzlaştırmayın.
Okul uygulamasına geçmeden önce
Derlemenin sonucu kadar sizin okulunuzdaki ihtiyaç, uygulayıcı yeterliği, zaman ve erişim koşulu da önemlidir. Başka bir alandaki olumlu sentezi, içeriği farklı bir etkinliğin onayı gibi kullanmayın. Bir etkinliğin kendi kazanımına uygunluğunu etkinlik seçimi çizelgesiyle ayrıca değerlendirebilirsiniz.
Son okuma notu iki cümleyle bitebilir: “Bu kaynak şu soru ve grup hakkında bilgi veriyor. Bizim uygulama kararımız için şu bilgi veya değerlendirme hâlâ gerekiyor.” Böyle bir not, kaynağın hangi kararı desteklediğini daha açık gösterir.
Kaynaklar
- Cochrane, What Are Systematic Reviews?
- Cochrane Switzerland, Systematic Reviews, süreç, meta-analiz ve sınırlılık açıklamaları.
