Sohbeti sürdürmek, arka arkaya soru sormak veya sıranın kendisine gelmesini beklemekten ibaret değildir. Konuşulan ayrıntıya bağlı bir soru, kısa bir paylaşım ya da konuyu değiştirmek için açık bir geçiş kullanılabilir. Ortaokulda bu beceriyi çalışırken öğrencilerin özel hayatını anlatmasını istemeden, ortak bir kurgu konu üzerinden karşılıklı konuşma denenebilir.
Sohbet akışı çizelgesine geçin. Amaç herkesin uzun konuşması, göz teması kurması veya aynı iletişim biçimine uyması değildir. Öğrenci sözlü katılabilir, yanıtını yazabilir ya da uygun bir cümle seçip gerekçesini açıklayabilir.
Ortak konuyu hazırlamak
Yaklaşık 25 dakika için tahtaya şu kurgu başlangıcı yazın: “Okul bahçesinde küçük bir okuma köşesi kurulacağını düşünelim. Nasıl bir yer hayal ediyorsun?” Bu, sınıfın gerçekten karar vereceği bir proje değildir; okul yönetimi adına söz verilmez. Öğrenciler isterse başka bir ortak kurgu konu seçebilir: hayalî bir masa oyunu veya sınıf kitaplığındaki bir düzen gibi.
Konuşmanın amacı en iyi fikri seçmek değil, söylenene bağlı bir sonraki katkıyı kurmaktır. Öğrenci “Gölge bir yer olsun” dediğinde karşısındakinin aynı ayrıntıya dönmesini inceleyeceksiniz. Kimin daha çok konuştuğunu puanlamayın.
Öğretmen bir konuşmanın iki hâlini göstersin
İlk 4 dakikada iki kısa model gösterin. Birinci modelde “Gölge bir yer olsun” yanıtına hemen “En sevdiğin ders ne?” sorusu gelsin. Konunun neden aniden değiştiğini konuşun. İkinci modelde “Gölge olursa okumak daha rahat olabilir. Ağaç altında mı düşünüyorsun, başka bir yerde mi?” karşılığı verilsin. Bu kez bir ayrıntı önceki söze bağlı olarak açılıyor.
Coventry çocuk konuşma ve dil hizmetinin ergenler için hazırladığı rehber, yetişkinin önce örnek olmasını ve karşıdakinin söylediği üzerinden konuşmayı sürdürmeyi ele alır. Aşağıdaki okuma köşesi diyaloğu ve çizelge özgün bir sınıf önerisidir; kaynak belgenin etkinliklerini yeniden yayımlamaz ve dil terapisi yerine geçmez.
Soru ile paylaşımı dengelemek
Sonraki 8 dakikada ikililer kısa konuşmalar denesin. Şu örnek başlangıç kullanılabilir: A: “Ben minder de olmasını isterdim.” B: “Minderde oturmayı ben de seviyorum; yağmur yağdığında ne yapabileceğimizi düşündüm.” A: “Onları içeri taşıyabiliriz.” B: “Öyleyse taşınabilecek küçük minderler mi düşünüyorsun?” Burada hem kısa katkı hem konuya bağlı soru var.
Bu diyalog ezberletilmez. Öğrencilerden her turda aynı sayıda soru ve paylaşım istemeyin; amaç sayısal denge değildir. Bir öğrenci yalnız soru soruyorsa kısa bir ilgili katkı eklemeyi, uzun süre tek başına anlatıyorsa karşısındakine söz bırakmayı denemesi önerilebilir. Duraklamayı hemen başarısızlık saymayın; düşünmek için zaman tanıyın.
Sohbet akışı çizelgesi
| Duyduğum söz | Olası karşılık | Neden bağlı bir katkı? |
|---|---|---|
| “Gölge bir yer olsun.” | “Nerede gölge bir alan düşünüyorsun?” | Yer seçimini, söylenen gölge ihtiyacına bağlı açıyor. |
| “Sessiz okumayı seviyorum.” | “Ben bazen bir arkadaşımla aynı kitabı konuşmayı seviyorum; ikisi için ayrı zaman olabilir.” | Kendi tercihini ekliyor; önceki tercihi yanlış saymıyor. |
| “Bu konuya artık bir şey ekleyemiyorum.” | “Başka bir konuya geçmek ister misin?” | Geçişi haber veriyor; konuşmayı zorla uzatmıyor. |
| “Şimdi konuşmak istemiyorum.” | “Tamam, burada durabiliriz.” | Konuşmayı bitirme seçimini kabul ediyor. |
| Yeni kurgu örneğim | Söylenen ayrıntı: … Benim kısa katkım veya sorum: … | Aynı konuya hangi sözcük veya düşünceyle bağlandım? … |
Konudan kopunca yeniden dönmek
Sonraki 7 dakikada şu örneği verin: “Ben bahçedeki yerden söz ettim, sen film anlatmaya başladın.” Öğrenciler bir onarım cümlesi seçsin: “Ben başka bir konuya geçtim. Önce senin düşündüğün yeri tamamlayalım mı?” veya “Filmlerden konuşmak istiyorum; bu konuyu bitirince geçebilir miyiz?” Bu yanıtlar diğer kişinin konuşmasını değersizleştirmeden geçişi görünür yapar.
Bir öğrencinin çağrışımını anlamadıysanız “Alakasız konuşuyorsun” demek yerine “Bunun bahçedeki yerle bağlantısını henüz anlayamadım; açıklar mısın?” diye sorabilirsiniz. Konu değişimi bazen bilinçli bir tercih olabilir. Tek bir konuşmadan öğrencinin niyetine, kaygısına veya iletişim yeterliğine ilişkin kesin hüküm çıkarılmaz.
Kapanış ve günlük konuşmaya taşıma
Son 6 dakikada farklı bir kurgu konu açın: “Sınıf kitaplığına nasıl bir bölüm eklenebilir?” Öğrenciler bir başlangıca bağlı soru veya kısa paylaşım hazırlasın ve nedenini açıklasın. Öğretmen, “Aynı konudaki ayrıntıyı kullandın” gibi görülen davranışı belirtir. “Çok sosyal oldun” gibi kişilik değerlendirmesi yapmaz.
Bir sonraki etkinlikte aynı konuşma seçeneğinin işe yarayıp yaramadığını gözleyin; öğrenciyi sürekli arkadaşlarını izlemekle görevlendirmeyin. Duyduğunu doğru anlayıp anlamadığını kontrol etmek için dinleme çalışması, ilk tanışmada kısa bir konu açmak için buz kırıcı etkinlikler tamamlayıcıdır. Buradaki çalışma, başlamış bir konuşmayı karşılıklı ve seçim hakkını koruyarak sürdürmeye odaklanır.
Kaynak
- Coventry Children’s Speech and Language Therapy (2021), Conversational Skills – Teenagers, yetişkin modeli ve “Following on” bölümleri.
