Teneffüste bir oyunu izleyen çocuk, katılmak istediği hâlde nasıl söze başlayacağını bilemeyebilir. “Git, arkadaşlarınla oyna” demek, bu sırada ne söyleyeceğini açıklamaz. İkinci sınıfta oyuna katılma becerisini çalışırken hem katılmak isteyen çocuğun sözünü hem de oyundaki arkadaşlarının karşılığını birlikte ele alabiliriz. Yaklaşık 25 dakikalık bu sınıf çalışmasında öğrenciler soru sormayı, yanıtı dinlemeyi ve bir arkadaşlarına oyunda nasıl yer açabileceklerini dener.
Dersin öncesinde
Etkinliği bütün sınıfla uygulayın; oyuna katılmakta zorlandığını düşündüğünüz bir öğrenciyi örnek kişi olarak seçmeyin. Tahtada veya bir sıranın üzerinde kâğıt parçalarıyla kısa bir yol oluşturun. Gösterim için üç basit figür hazırlayın. Üçlü öğrenci gruplarına da altışar büyük kâğıt parçası verin. Parçaların biçimi önemli değildir; birbirine eklenerek bir yol yapılması yeterlidir.
| Başlık | Plan |
|---|---|
| Kademe | İlkokul 2. sınıf; 1 ve 3. sınıfa göre düzenlenebilir. |
| Amaç | Oyuna katılmak için anlaşılır bir soru sormak; gruba katılmak isteyen arkadaşına açık ve saygılı yanıt vermek. |
| Süre | Yaklaşık 25 dakika: 4 + 5 + 10 + 4 + 2. |
| Düzen | Öğretmen gösterimi, üçlü kısa provalar ve sınıf değerlendirmesi. |
| Malzeme | Üç figür, grup başına altı kâğıt parçası, tahta ve kalem. |
Sosyal bir davranışı önce göstermek, ardından kısa bir prova ve gün içinde deneme fırsatı sunmak, akran etkileşimi öğretimine ilişkin erken çocukluk rehberinde yer alan yöntemlerdir. Buradaki ikinci sınıf akışı, öğretmenin sınıfına göre düzenleyebileceği bir uygulama önerisidir; tek dersin arkadaşlık sorunlarını çözeceği varsayılmaz.
Önce gösterin, sonra birlikte deneyin
1. Oyunun kenarında bekleyen kişi — 4 dakika
İki figürü kâğıt yolun yanına, üçüncüyü biraz uzağa koyun. “Bu iki kişi birlikte bir yol yapıyor. Üçüncü kişi de katılmak istiyor. İlk olarak ne söyleyebilir?” diye sorun. Çocukların önerilerini iki veya üç kısa cümleyle tahtaya yazın. “Kim teneffüste yalnız kalıyor?” gibi öğrencileri birbirini işaret etmeye yönelten sorulardan kaçının.
Öneriler “Ben de oynayayım” veya “Bana da ver” biçimindeyse hemen yanlış olarak değerlendirmeyin. “Arkadaşımız hangi oyuna katılmak istediğimizi nasıl anlayacak?” sorusuyla cümleyi birlikte açıklaştırın. Her çocuğun aynı sözü kullanması gerekmez; karşıdakinin anlayacağı bir soru bulması yeterlidir.
2. İki tarafın konuşması — 5 dakika
Figürleri kullanarak şu konuşmayı gösterin: “Ben de bu yolu yapmaya katılabilir miyim?” Oyundaki figür, “Olur, şu parçayı buraya ekleyebilirsin” diye yanıt versin. “Olur” sözüne bir açıklama eklemenin, yeni gelen kişinin ne yapacağını anlamasını sağladığını konuşun. Sonra oyunun bir turunun bitmesini beklemek gereken ikinci bir örnek gösterin: “Bu tur bitince sıra sana geçsin. İstersen burada bekleyebilirsin.”
İkinci örnekte bekleme süresi belirsiz kalmasın. “Sonra oynarsın” ile “Bu kısa tur bitince birlikte yeniden başlayalım” arasındaki farkı sorun. Çocuğa sürekli kenarda beklemeyi öğretmek yerine, grubun verdiği sözün tutulup tutulmadığına da bakacağınızı belirtin.
3. Üçlü prova ve rol değişimi — 10 dakika
Gruplarda iki öğrenci kâğıt parçalarından yol yapmaya başlasın; üçüncü öğrenci katılma sorusunu sorsun. Oyundaki öğrenciler nasıl karşılık vereceklerini belirlesin. Birinci turu üç dakika sürdürün. Sonraki iki turda da üçer dakika ayırarak rolleri değiştirin; her öğrenci hem soru sorma hem karşılık verme rolünü denesin. Son dakikada grup, en anlaşılır bulduğu konuşmayı seçsin.
Gruplar arasında dolaşırken yalnız soruyu soran çocuğa yardım etmeyin. “Arkadaşınıza oyunda yapabileceği bir şey söylediniz mi?” diye iki kişilik gruba da sorun. Geri bildiriminiz davranışı anlatsın: “Nereye parça koyabileceğini söylediğin için arkadaşın nasıl başlayacağını anladı.” Sadece “Aferin, çok sosyal oldun” demek, hangi davranışın işe yaradığını açıklamaz.
4. Cümleleri karşılaştırmak — 4 dakika
İki gönüllü grup seçtikleri konuşmayı göstersin. Diğer öğrenciler “Soru anlaşıldı mı?”, “Yanıt yeni gelen kişiye ne yapacağını söyledi mi?” ve “Beklemek gerekiyorsa ne zaman katılacağı belli miydi?” sorularıyla örneği değerlendirsin. Değerlendirmeyi çocuğun kişiliğine çevirmeyin; hangi sözün anlaşılır olduğuna bakın.
5. Teneffüse taşımak — 2 dakika
“Oyuna katılmak istediğimde…” ve “Bir arkadaşım katılmak istediğinde…” cümlelerini sözlü olarak tamamlatın. Herkesi tek tek konuşturmak yerine birkaç yanıtı dinleyin. Sonraki teneffüste denemek isteyen öğrencilerin hangi oyuna yönelebileceğini birlikte düşünün. Provanın ardından gerçek bir katılım fırsatı da hazırlayın.
Oyuna katılma konuşmaları
Tablodaki sözleri öğretmen gösteriminde kullanabilir, ardından öğrencilerin kendi cümlelerini ekleyebilirsiniz. Bir öğrencinin konuşmak yerine uygun bir kartı göstermesi veya destekleyici bir iletişim yöntemi kullanması da mümkündür.
| Durum | Katılmak isteyen öğrenci | Oyundaki öğrenci |
|---|---|---|
| Yol yapma oyununa katılmak | “Ben de yol yapmaya katılabilir miyim?” | “Olur. Şu parçayı sen ekleyebilirsin.” |
| Oyunun kuralını bilmemek | “Nasıl oynandığını anlatır mısın?” | “Sırayla bir parça koyuyoruz. Şimdi sıra bende, sonra sende.” |
| Kısa bir turun bitmesini beklemek | “Bu turdan sonra ben de oynayabilir miyim?” | “Evet, tur bitince birlikte yeniden başlayalım.” |
| Oyun malzemesinin yetmemesi | “Benim de yapabileceğim bir görev var mı?” | “Birlikte başka bir yol da yapabiliriz. Öğretmenimizden ek kâğıt isteyelim.” |
Örneğin bir öğrenci, “Ben de oynayayım” dediğinde arkadaşları onu duymamış olabilir. Öğretmen olarak önce ne olduğunu gözleyin. “Oyuna katılmak istediğini söylediğini duydum. Arkadaşlarına hangi oyunu kastettiğini bir kez daha sorabilirsin” diyebilirsiniz. Arkadaşları isteği duymuş ama karşılık vermiyorsa, yalnız çocuğun sorusunu düzeltmeye devam etmeyin; grubun yanıt vermesine ve katılım için bir seçenek düşünmesine de eşlik edin.
Sınıfta gerçekten yer açmak
Çocuklara katılma cümlesi öğretirken oyun ortamını da gözden geçirin. Hep aynı öğrencilerin ekip seçtiği, malzemenin dar bir grubun elinde kaldığı veya oyunun kuralının yeni gelene açıklanmadığı bir düzende yalnız cümle çalışmak yeterli olmaz. Oyun başlangıçlarını, malzeme paylaşımını ve sıranın nasıl işleyeceğini anlaşılır hâle getirin. Bunları sınıf anlaşmasına ekleyebilirsiniz.
Bir çocuğu herkesle yakın arkadaş olmaya veya her oyuna katılmaya zorlamayın. Çocukların kendi başlarına oynamayı seçebileceği zamanlar da olabilir. Bununla birlikte, bir öğrencinin tekrar tekrar oyundan çıkarılması veya küçük düşürülmesi yetişkinin ele alacağı bir durumdur. Zorbalığın tanımında güç dengesizliği ve davranışın tekrarı ya da tekrar etme olasılığı önemlidir. Güvenlik kaygısı, tehdit veya alay varsa yalnız bu sınıf provasıyla yetinmeyin.
Farklı ihtiyaçlar için düzenleme
Birinci sınıfta gösterimi uzatıp tek prova turu yapabilirsiniz. Üçüncü sınıfta öğrenciler kendi oyunlarından isim vermeden örnekler getirebilir. Kalabalık sınıfta gruplar aynı anda çalışsın; sınıfın önüne yalnız iki gönüllü grup çıksın. Sınıf mevcudu üçe tam bölünmüyorsa dördüncü öğrenci ilk turu izleyip sonraki turda bir rolle yer değiştirebilir.
Türkçeyi yeni öğrenen veya konuşarak katılmakta zorlanan çocuk için kısa bir görsel seçim hazırlayın: Oyunu gösteren çizim ve “Ben de?” sorusu yeterli olabilir. Çocuğu göz teması kurmaya, arkadaşına dokunmaya veya yüksek sesle konuşmaya zorlamayın. Canlandırmak istemeyen öğrenci, figürler üzerinden yanıt verebilir; bir başka gün daha küçük grupta denemeyi seçebilir.
Bir haftalık öğretmen gözlemi
İlk hafta birkaç teneffüste yalnız şu davranışlara bakın. Bu kısa notları öğrencileri sıralamak için kullanmayın. Özel bir sorun varsa bilgileri sınıf panosuna değil, okulun yetkili kayıt ortamına yazın.
| Bakılacak nokta | Gözlem | Sonraki destek |
|---|---|---|
| Katılma isteği karşı tarafa ulaşıyor mu? | …………………… | Soruyu yeniden göstermek veya uygun iletişim desteği sunmak. |
| Oyundakiler anlaşılır bir karşılık veriyor mu? | …………………… | Oyunu ve sırayı açıklayan bir yanıtı birlikte çalışmak. |
| Bekleyen öğrenciye verilen söz tutuluyor mu? | …………………… | Tur sonunda katılımı düzenlemek; belirsiz beklemeyi sürdürmemek. |
| Alay, korku veya tekrarlanan dışlama var mı? | …………………… | Çocukları ayrı dinleyip okulun güvenlik ve rehberlik süreçlerini izlemek. |
Hafta sonunda “Hangi cümle kolay geldi, hangi durumda yardım gerekti?” diye sorun. Çocukların yanıtları, sonraki gösterimde neyi yeniden ele alacağınızı belirlesin. Bir anlaşmazlık yaşanmışsa, olayın kendisini çocukları ayrı dinleyerek konuşun. Çocuğun yaşadığı sorun için ayrıca zaman ayırın; sınıfta öğrendiği cümleyi söylemesini bekleyerek görüşmeyi ertelemeyin.
Kaynaklar
- Bovey, T. ve Strain, P. CSEFEL. Promoting Positive Peer Social Interactions, What Works Brief 8.
- StopBullying.gov. What Is Bullying (son inceleme: 7 Ekim 2024).
