Hayatı Yeniden Keşfedin’in İlk Bölümü: Şemaları Anlamak

Hayatı Yeniden Keşfedin’in ilk bölümü, yaşamda tekrar eden örüntüleri şema kavramıyla anlamaya çalışır. Jeffrey E. Young ve Janet S. Klosko, benzer güçlüklerle neden yeniden karşılaşabildiğimizi sorar. Buradaki değerlendirme, İngilizce özgün eser Reinventing Your Life’ın “Lifetraps” başlıklı ilk bölümüyle sınırlıdır; Türkçe çevirinin anlatımı ve kitabın sonraki bölümleri değerlendirilmemiştir.

Psikolojik danışman ve rehberlik öğretmeni, bu açılışı okurken bir davranışı nasıl açıkladığını gözden geçirebilir. Vaka anlatımı ile bilimsel kanıt arasındaki fark üzerinde durmak, mesleki okuma için iyi bir başlangıçtır.

Hayatı Yeniden Keşfedin’de değerlendirilen metin

Şema açıklaması hangi soruyla başlıyor?

Yazarlar, çocuklukta oluşan bazı örüntülerin yetişkinlikte kişinin kendisini, ilişkilerini ve yaşadıklarını yorumlama biçiminde sürdüğünü anlatır. Şema, bu açıklamada geçici bir düşünceden daha geniş bir çerçevedir. İnsana tanıdık gelen bir beklenti, sıkıntı verse de yeni bir durumu anlamlandırırken yeniden devreye girebilir.

Bu çerçeve okuma açısından bir soru doğurur: Birbirine benzeyen olaylar gerçekten aynı örüntünün parçası mı, yoksa benzer görünen davranışlar farklı koşullarda mı ortaya çıkıyor? Mesleki okumada bu soruyu açık tutmak gerekir. Bir açıklamanın bize tanıdık gelmesi, karşımızdaki kişinin yaşamını doğru açıkladığını henüz göstermez.

Bölümde bilişsel yaklaşımın davranışla, geçmiş yaşantılarla ve duygusal deneyimle nasıl ilişkilendirildiği de anlatılır. Yazarların yalnızca güçlüğü fark etmeye değil, kişinin tekrar eden davranışlarına da dikkat çekmesi, açılışın düşünce çizgisini oluşturur. Burada değerlendirilen, bu çizginin okura nasıl sunulduğudur; yaklaşımın tedavi etkisi hakkında bir sonuç çıkarılmamaktadır.

Vaka anlatımları okuru nasıl yönlendiriyor?

İlk bölüm soyut tanımlarla yetinmez; farklı kişilerin ilişki ve yaşam güçlükleri üzerinden ilerler. Bu tercih, kavramı gündelik yaşantıyla bağlantılı okumayı kolaylaştırır. Okur, anlatılan güçlük ile önerilen açıklamanın nasıl bir araya getirildiğini izleyebilir.

Ancak vaka öyküsündeki akış ile araştırmadaki kanıt aynı şey değildir. Bir kişinin geçmişi, bugünkü güçlüğü ve değişim süreci tutarlı bir öykü içinde anlatıldığında açıklama ikna edici görünebilir. Mesleki okuyucu yine de hangi bilginin gözleme, hangisinin yazarın yorumuna dayandığını sormalıdır.

Bölümün güçlü yanı, kavramlara somut bir karşılık aramasıdır. Tartışmaya açık yanı ise geçmişten bugüne kurulan bağlantıların okuru hızlı bir kesinliğe taşıyabilmesidir. “Bu bana benziyor” düşüncesini bir başlangıç olarak görmek mümkündür; kişinin kendisine ya da öğrencisine kalıcı bir etiket vermesi için gerekçe olarak görmek ise başka bir adımdır.

Okul yaşamından bir durumla düşünmek

Şöyle bir kurgu düşünelim: Bir öğretmen, toplantılarda kendisinden istenen bütün görevleri kabul ediyor ve ardından işlerini yetiştiremediği için zorlanıyor. Bir okur bunu kişinin başkalarını memnun etme alışkanlığıyla açıklamak isteyebilir. Başka bir okur, görev dağılımını ve “hayır” demenin okulda nasıl karşılandığını merak edebilir.

Bu örnekte kişinin geçmişi hakkında hiçbir bilgi yok. Bu nedenle davranışı görüp çocukluğuna ilişkin bir neden üretmek yerine, önce hangi görevleri üstlendiğini ve seçim yapabileceği alanı sormak daha yerinde olur. Kitabın sunduğu kavramsal çerçeve, soruyu zenginleştirebilir; eksik bilgiyi kendiliğinden tamamlamaz.

Aşağıdaki soruları ilk bölümü okurken not almak veya meslektaşlarla tartışmak için kullanabilirsiniz. Sorular kitapta yer alan bir testin maddeleri değildir; okunan açıklamayı değerlendirmek için hazırlanmıştır.

İlk bölüm için açıklamalı okuma soruları

Hangi okuma beklentisine karşılık geliyor?

Tekrar eden ilişki ve davranış örüntülerinin nasıl açıklandığını merak ediyorsanız ilk bölümle başlayabilirsiniz. Vaka anlatımı üzerinden kavram tartışmayı seven mesleki okur da burada değerlendirecek malzeme bulabilir.

Bir tanı ölçütü, öğrenciler için tarama formu veya doğrudan uygulanacak terapi yönergesi arıyorsanız, bu bölüm o iş için kullanılmamalıdır. Danışma sürecinin nasıl ele alındığıyla ilgileniyorsanız bilişsel davranışçı terapide ilk seansın çerçevesine ayrıca bakabilirsiniz.

Farklı bir psikoloji kitabının açılışını karşılaştırmak için Sevme Sanatı’nın ilk bölümü üzerine değerlendirme de okunabilir. Karşılaştırmada, her iki metnin okuru hangi soruyla düşünmeye çağırdığına bakın. Young ve Klosko’yu okumaya devam ederken, sizi ikna eden bir açıklamayı ve hâlâ cevabını aradığınız bir soruyu yan yana not edebilirsiniz.

Kaynaklar

• Young, J. E. ve Klosko, J. S. Reinventing Your Life, “Lifetraps” başlıklı ilk bölüm. OverDrive, yasal örnek metin.
• Penguin Random House. Reinventing Your Life — Plume baskısının künyesi.
• Psikonet. Hayatı Yeniden Keşfedin — Türkçe eser künyesi.