Özür dileme, sınıfta bazen bir cümleyle tamamlanmış sayılır. Oysa yere dökülen su, bozulan bir çalışma veya arkadaşının elinden alınan malzeme hâlâ bir çözüm bekliyor olabilir. İlkokulda çocuklarla özür dileme üzerine çalışırken, söylenen sözün ardından ne yapılabileceğini de konuşabilirsiniz. Yaklaşık 30 dakikalık bu etkinlikte 2 ve 3. sınıf öğrencileri, verilen örnekler üzerinden hatayı anlatmayı ve uygun bir telafi yolu teklif etmeyi dener.
Etkinlik için hazırlık
Bu çalışmayı bir anlaşmazlığın hemen ardından, olayda adı geçen çocukları merkeze alarak uygulamayın. Bütün sınıfla önceden planlanmış bir rehberlik saatinde yürütün. Dört örnek durumu siz okuyabilir veya tahtaya kısa başlıklarla yazabilirsiniz. Kâğıt ve kalem yeterlidir; gerçekten bir resmi bozmak veya malzemeye zarar vermek gerekmez.
| Başlık | Plan |
|---|---|
| Kademe | İlkokul 2–3. sınıf; 1. sınıfta sözlü ve resimli biçimde uyarlanabilir. |
| Amaç | Hatayı anlatmak, özür söylemek ve uygun bir telafi teklifinde bulunmak. |
| Süre | Yaklaşık 30 dakika: 4 + 5 + 7 + 9 + 5. |
| Malzeme | Dört örnek durum, tahta, öğrenci başına kâğıt ve kalem. |
| Düzen | Öğretmen gösterimi, ikili düşünme, bireysel çalışma ve gönüllü canlandırma. |
Başlamadan önce, öğrencilerin kendi yaşadıkları olayı anlatmak zorunda olmadıklarını söyleyin. Örneklerde gerçek öğrenci adı kullanmayın. İkili konuşmaya katılmak istemeyen çocuk, bir durum üzerinde tek başına düşünebilir veya çizerek yanıt verebilir.
Özür dileme ve hatayı telafi etme
Özür cümlesi, kişinin yaptığı davranışı anlatıp bundan duyduğu üzüntüyü ifade edebilir. Telafi teklifi ise olaydan sonra kalan soruna yönelir: Bozulan çalışma için ne yapılabilir, alınan malzeme nasıl geri verilebilir? Teklifin uygun olup olmadığını, olaydan etkilenen kişinin ne istediğini dinleyerek belirlemek gerekir.
Çocuklarla telafi üzerine konuşmaya ilişkin Berkeley rehberi, özrün yanında düzeltmek için yapılabilecek bir eylemi de düşündürmeyi önerir. Drell ve Jaswal’ın 6–7 yaş çocuklarla yürütülen araştırmasının özetinde de özür ve telafi teklifleri ayrı yanıtlar olarak incelenir. Buradaki sınıf akışı, çocukların bu ayrımı örneklerle konuşabilmesi için hazırlanmış bir uygulama önerisidir.
Çocuk, arkadaşının üzüntüsünü hemen ortadan kaldıramayabilir. Özür duyan kişi de o anda konuşmak veya teklifi kabul etmek istemeyebilir. Öğretmen olarak önce teklifi dinleyin, sonra diğer çocuğa bunun kendisi için uygun olup olmadığını sorun.
Sınıfta konuşmayı başlatmak
1. Özürden sonra ne kaldı? — 4 dakika
Şu örneği okuyun: “Bir çocuk, sıra üzerindeki su bardağını yanlışlıkla deviriyor. Yanındaki arkadaşının resim kâğıdı ıslanıyor. Çocuk ‘Özür dilerim’ diyor.” Ardından “Şimdi masada ve resim kâğıdında neye bakmamız gerekiyor?” diye sorun. Yanıtları tahtada kısa sözcüklerle toplayın: suyu temizlemek, kâğıda bakmak, yeni kâğıt istemek, arkadaşını dinlemek.
“Arkadaşı hemen affetmeli mi?” sorusu gelirse, önce resmini yapan kişinin neye ihtiyacı olduğunu konuşacağınızı söyleyin. Özür söylendiği için bütün sorunun bitmiş sayılmadığını, örnekteki somut durum üzerinden açıklayın.
2. Bir konuşmayı gösterin — 5 dakika
İki boş sandalye veya basit çizilmiş iki figür üzerinden kısa bir konuşma gösterin: “Bardağı devirdim, kâğıdın ıslandı. Üzgünüm. Önce masayı temizleyebilirim. Resmin için de öğretmenimizden yeni kâğıt isteyeyim mi?” Diğer kişinin yanıtı, “Masayı temizleyebilirsin. Resmime şimdilik dokunma” olsun. Teklif sunan kişi bu sınırı kabul etsin.
Çocuklara konuşmanın üç kısmını sorun: Ne olduğu söylendi mi, özür ifade edildi mi, yapılabilecek bir iş teklif edildi mi? Herkesin aynı cümleyi ezberlemesini beklemeyin. “Çok üzgünüm” sözünün yüksek sesle söylenmesi yerine, davranışın anlaşılır anlatılmasına ve teklifin olayla ilgisine bakın.
3. Örnek bir durum için teklif düşünün — 7 dakika
Her ikiliye aşağıdaki durumlardan birini verin. İlk üç dakikada ne olduğunu ve neyin düzeltilmesi gerektiğini konuşsunlar. Sonraki dört dakikada her durumdan bir ikilinin önerisini dinleyin. Teklif “Ona hediye alırım” gibi olayla ilgisiz kaldığında, “Önce yaşanan sorunu çözmek için ne yapabilirsin?” diye sorun.
| Durum | Konuşulacak nokta | Uygun olabilecek teklif |
|---|---|---|
| Islanan resim | Su temizlendiğinde bile resmin sahibinin ne istediğini bilmek gerekir. | Masayı temizlemeyi ve öğretmenden yeni kâğıt istemeyi teklif etmek; resme izin almadan dokunmamak. |
| Ortak panodan düşen parça | Çocuk acele ederken arkadaşının astığı parçayı düşürmüş; parça sağlam kalmış. | Parçayı nasıl yeniden asabileceğini sormak, gerekirse öğretmenden yardım istemek. |
| İzinsiz eklenen çizgi | Arkadaşının çalışmasına sormadan bir çizgi eklenmiş. | Ne yaptığını açıkça söylemek; çalışma sahibinin seçtiği düzeltmeye yardımcı olmayı teklif etmek. |
| Alınan malzeme | Çocuk, arkadaşının kullandığı cetveli sormadan almış. | Cetveli geri vermek ve yeniden kullanmak istediğinde önce sormak. |
4. Çalışma kâğıdı ve gönüllü canlandırma — 9 dakika
Öğrenciler beş dakika içinde seçtikleri durum için aşağıdaki üç soruyu yanıtlasın. İsterlerse kısa sözcükler veya çizim kullansınlar. Sonraki dört dakikada iki gönüllü ikili birer kısa konuşma göstersin. Diğer öğrenciler teklifin hangi sorunu düzeltmeye yardımcı olacağını söylesin. Gerçek olayda karşı karşıya gelmiş çocukları bu gösterim için eşleştirmeyin.
Hatayı telafi etmek için öğrenci çalışma kâğıdı
| Düşüneceğim soru | Yanıtım veya çizimim |
|---|---|
| Ne yaptım, ne oldu? | …………………… |
| Arkadaşıma hangi sözle özür söyleyebilirim? | …………………… |
| Düzeltmek için ne teklif edebilirim ve bunu nasıl sorarım? | …………………… |
Panodan düşen parça için bir öğrenci şöyle yazabilir: “Acele ederken kolum panoya çarptı, parçan düştü. Özür dilerim. Yeniden asmana yardım edebilir miyim?” Burada çocuk hem olayı anlatıyor hem yapılabilecek işi soruyor. Arkadaşı “Ben asmak istiyorum” derse, yardım etmek isteyen kişinin bu cevabı da dinlemesi gerekir.
5. Kapanış — 5 dakika
Bir örneğe dönerek “Teklif kabul edilmezse ne yapabiliriz?” sorusunu sorun. Başka bir teklif düşünmek veya bir süre beklemek üzerine konuşun. “Hayır” yanıtından sonra aynı teklifi tekrar tekrar söylemek, arkadaşının istediğini dinlemeyi zorlaştırabilir; bunu kısa bir örnekle gösterin. Son olarak öğrenciler, bugün öğrendikleri bir konuşma cümlesini kâğıdın altına yazsın veya söylesin.
Gerçek bir olay yaşandığında
Sınıf provasındaki cümleler, bir olayın ne olduğunu anlamanın yerini tutmaz. Önce zarar gören çocuğun durumuna bakın; gerekiyorsa okulun sağlık ve güvenlik desteğini sağlayın. Ardından çocukları ayrı dinleyebilirsiniz. Arkadaşlık anlaşmazlığında ilk görüşme, bu aşamada hangi sorularla başlanabileceğini açıklar.
Özür dilemek istemeyen bir çocuğu sınıfın önünde mahcup etmeyin. “Önce ne olduğunu anlayalım; sonra nasıl düzeltebileceğini konuşacağız” diyebilirsiniz. Öte yandan zarar gören çocuktan hemen “Sorun değil” demesini, tokalaşmasını veya sarılmasını istemeyin. Temas ve sınır cümleleri için kişisel alan çalışmasından yararlanabilirsiniz.
Tehdit, korku, yaralanma veya tekrarlayan zarar varsa zoraki yüz yüze uzlaşma düzenlemeyin. Yetişkin desteği ve okulun ilgili süreçleri gerekir. Malzemeye zarar gelmişse de çocuğa hemen yeni eşya alıp getirme yükümlülüğü vermek yerine, uygun çözümü okulun kuralları ve aileyle iletişim içinde belirleyin.
Uyarlama ve bir haftalık izlem
Birinci sınıfta üç soruyu sözlü sorabilir, çocukların yanıtlarını basit çizimlerle gösterebilirsiniz. Okumakta zorlanan öğrenciler için durumu siz okuyun. Canlandırmak istemeyen çocuk bir figürü konuşturabilir veya yalnız teklif çizimini paylaşabilir. Kalabalık sınıfta bütün ikilileri tek tek dinlemek yerine dört durumdan birer örnek seçin.
Sonraki hafta küçük bir günlük olayda çocukların ne yaptığını gözleyin: Olanı açıklayabiliyorlar mı, soruna uygun bir teklif sunuyorlar mı, karşı tarafın cevabını dinliyorlar mı? “Güzel özür diledin” yerine “Cetveli geri verip tekrar kullanmak için sordun” gibi davranışı anlatan kısa geri bildirim verin. Çocukların üzüntüsünü veya samimiyetini puanlamayın.
Bir sonraki rehberlik saatinde isim vermeden yeni bir örnek konuşun. Sınıf önce özür cümlesini, sonra yapılabilecek işi düşünsün. Öğrencinin cümleyi hatırlaması kadar, teklifinin gerçekten yaşanan soruna uygun olması da konuşmaya değer.
Kaynaklar
- UC Berkeley, Greater Good in Action. Making Amends for Kids.
- Drell, M. B. ve Jaswal, V. K. (2016). Making Amends: Children’s Expectations about and Responses to Apologies, erişilen araştırma özeti. Social Development, 25(4), 742–758. DOI: 10.1111/sode.12168.
