Ödevde yardımın sınırı, çocuğu tek başına bırakmak ile bütün yanıtları birlikte yazmak arasında bir karar gerektirir. Çocuk nerede zorlandığını gösterebiliyorsa yardımı o noktaya yöneltebilirsiniz; yetişkin işi devraldığında ise öğretmenin öğrencinin neyi anladığını görmesi zorlaşır. Bu yazı, ilkokulun son sınıflarında ve ortaokulda ödev sırasında ne yapacağını belirlemek isteyen veliler içindir.
Ödev desteği karar çizelgesine geçin. Amaç her soruyu o akşam tamamlatmak değil, çocuğun yapabildiği işi kendisinin yapmasını ve çözülemeyen öğrenme ihtiyacının öğretmene açıkça iletilmesini sağlamaktır.
Önce hangi güçlük olduğunu anlamak
“Yapamıyorum” sözü farklı durumları anlatabilir. Çocuk yönergeyi anlamamış, derste kullanılan yöntemi hatırlamıyor, gerekli malzemeyi bulamıyor veya ne yapacağını bilmesine rağmen başlayamıyor olabilir. Önce “Senden ne istendiğini kendi sözlerinle anlatır mısın?” ve “Hangi kısma kadar ilerledin?” diye sorun. Bu iki soru, hangi desteğin gerektiğini konuşmaya açar; çocuk hakkında tanı koymaz.
Yönergeyi tekrar tekrar okumak sorunu çözmüyorsa aynı açıklamayı daha yüksek sesle söylemek yerine zorlanılan yeri belirleyin. Çocuk “Problemi okuyorum ama hangi işlemi seçeceğimi bilmiyorum” diyorsa ihtiyaç sessiz bir masadan farklıdır. Konu öğretimini yeniden planlamak için ders öğretmeniyle görüşmek gerekebilir. Çocuğun gösterdiği güçlüğü, bildiğiniz yöntemle hemen kapatmak zorunda değilsiniz.
Veli desteğinde neyi öne alabilir?
EEF’nin okul-aile ortaklığı rehberi, evde öğrenmeye verilen desteğin yaşa ve ihtiyaca göre ele alınmasını önerir. Rehberin ikinci önerisi, rutin ve planlama desteğini öne çıkarırken özellikle daha büyük çocuklarda ödeve doğrudan yardım konusunda dikkatli olmayı vurgular. Bu, ailelerin her durumda yardımı kesmesi gerektiği anlamına gelmez.
Aşağıdaki konuşmalar ve çizelge, bu çerçeveyle uyumlu özgün aile örnekleridir. Ev koşulları, çocuğun yaşı ve öğretmenin verdiği uyarlamalar aynı değildir. Okulda belirlenmiş bir destek veya bireyselleştirilmiş düzenleme varsa yardımı azaltma kararını bu planla birlikte ele alın; gerekli erişim desteğini bağımsızlık adına kaldırmayın.
Yanıtı vermeden destek olma örneği
Şöyle bir kurgu düşünelim: Çocuktan okuduğu kısa metindeki iki olayın sırasını yazması isteniyor. Veli “Önce otobüse bindi, sonra arkadaşını gördü; bunları yaz” derse sıralama işini kendisi yapmış olur. Bunun yerine “Metinde ilk olayın geçtiği yeri gösterebilir misin?” diye sorabilir. Çocuk yeri bulduğunda cümleyi onun yerine kurmadan düşünmesi için zaman bırakır.
Çocuk doğru yeri gösteremiyorsa “Bak burada, bunu yaz” demek yerine “Hangi bölümde arayacağını bulamadın; bu kısmı öğretmenine soracağımız notuna ekleyelim” denebilir. Böylece eksik çalışma, çocuğun veya velinin başarısızlığına ilişkin bir yargı olmadan öğrenme ihtiyacı olarak kaydedilir. Öğretmene not iletmek, o öğretmenin ödev ve iletişim düzeni içinde yapılmalıdır.
Ödev desteği karar çizelgesi
| Gözlenen durum | Verilebilecek destek | Çocukta kalan iş | Devam edemiyorsa |
|---|---|---|---|
| Yönergede hangi işi yapacağı belirsiz | Yönergeyi birlikte okuyun; “Burada ne isteniyor?” diye sorun. | Yapılacak işi kendi sözüyle açıklamak veya göstermek. | Anlaşılmayan ifadeyi öğretmene sorulacak nota yazın. |
| Ne yapacağını biliyor, başlayamıyor | “İlk hangi sorudan başlamak istersin?” diye iki uygun seçenek sunun. | Başlangıcı seçmek ve ilk denemeyi yapmak. | Başlamayı zorlaştıran koşulu konuşun; süre ve iş yükünü öğretmenle değerlendirin. |
| Konuya ilişkin yöntemi bilmiyor | Derste kullanılan örneğe nereden bakabileceğini bulmasına yardım edin. | Örnekte anladığı ve anlamadığı yeri ayırmak. | Yeni yöntemi zorla öğretmek yerine eksik konuyu ders öğretmenine bildirin. |
| Sürekli “Doğru mu?” diye soruyor | “Hangi ölçüte göre kontrol edebilirsin?” diye sorun; varsa öğretmenin kontrol listesini açın. | Çalışmasını verilen ölçütle kontrol etmek. | Ölçüt belli değilse tahminle onay vermek yerine öğretmenden açıklama isteyin. |
| Çalışma gerilime dönüşüyor | Tartışmayı durdurun; sakinleşme ve yeniden konuşma için ara verin. | Hazır olduğunda zorlandığı yeri söylemek; kişisel suçlama beklenmez. | Tekrarlıyorsa öğretmenle görüşüp uygun iş yükü ve destek koşulunu belirleyin. |
Bu sıralama bütün çocuklara aynı basamakların uygulanacağı bir ölçek değildir. Gereken en uygun desteği seçmek için bir konuşma çerçevesidir. Okuma, dil, görme, yazma veya başka erişim ihtiyaçlarında öğretmenle belirlenmiş uyarlama önceliklidir. Çocuğun okuyamadığı yönergeyi seslendirmek ile yanıtı söylemek aynı yardım değildir.
Desteği hangi noktada azaltmalı?
Çocuk bir sonraki adımı açıklayıp denemeye başladığında hemen yeni bir ipucu eklemeyin. “Ben yan masadayım; önce seçtiğin adımı dene, takıldığın yeri sonra göster” diyebilirsiniz. Kalem çocuğun elinde kalsın. Sonra birlikte bakacağınız yer belli olsun; her satırı anında kontrol etmek yerine seçilen bölüm bittiğinde konuşun.
Kurgu örnekte çocuk metindeki ilk olayı bulduktan sonra kendi cümlesini yazmaya başlıyor olsun. Veli yanında bekleyip her kelimeyi düzeltmek yerine çocuğun cümleyi bitirmesine fırsat verir. Çocuk ikinci olayda yeniden zorlanırsa önceki soruyu hatırlatabilir: “İlkinde neye bakmıştın?” Aynı desteğe tekrar ihtiyaç duyması, çocuğun bilerek bağımlı davrandığını göstermez; görevin güçlüğüne ve gereken yardıma yeniden bakılır.
Bir haftalık kısa aile notu
Her gün uzun kayıt tutmak yerine birkaç ödevde aynı dört alanı not etmek yeterli olabilir. Çocukla birlikte neyi kaydedeceğinizi konuşun. Notları kardeşler arasında kıyaslama veya ödül-ceza tablosu olarak kullanmayın.
| Alan | Tamamlanmış kurgu örnek | Bizim notumuz |
|---|---|---|
| Görev ve zorlanılan yer | Türkçe, olayların sırası; ilk olayı seçme. | … |
| Verdiğim destek | Yönergeyi sesli okudum; ilk olayın yerini göstermesini istedim. | … |
| Çocuğun kendi yaptığı | İlk olayı gösterip cümlesini yazdı; ikinci olayın sırasını belirleyemedi. | … |
| Öğretmene sorum | İki olayın sırasını karşılaştırırken hangi ders örneğine dönebiliriz? | … |
Görüşmede “Hiçbir şeyi tek başına yapamıyor” yerine bu dört alanı paylaşın. Böylece öğretmen, genel bir yakınmadan farklı olarak hangi görevde neyin denendiğini görebilir. Bir sonraki görüşmede aynı desteğin gerekip gerekmediğine ve çocuğun hangi işi kendi yaptığına dönün. Yalnız tamamlanan soru sayısını artış ölçüsü olarak kullanmayın.
Ailenin koşullarını okul ile konuşmak
Her evde ayrı çalışma odası, internet veya sürekli yanında durabilecek bir yetişkin bulunmaz. Böyle bir durumda mümkün olan zamanı ve malzemeyi öğretmenle açıkça konuşun. Çocuğun ödevi yapabilmek için yetişkinin ders bilgisine sürekli ihtiyaç duyması, velinin tek başına çözmesi gereken bir sorun değildir. Ödevin erişilebilirliğini ve yönergesini okulun yeniden değerlendirmesi gerekebilir.
Çalışma saatinin düzenlenmesi gerekiyorsa ortaokul çalışma planı tamamlayıcı olabilir. Çocuğun öğretmen yorumunu anlaması için geri bildirimi yeni denemeye çevirme rehberi kullanılabilir. Bu yazıdaki temel karar ise aynı kalır: O anda verdiğim destek çocuğun yapacağı işi açıyor mu, yoksa onun yerine mi yapıyor?
Kaynaklar
- Education Endowment Foundation (2018), Working with Parents to Support Children’s Learning.
- Van Poortvliet, M., Axford, N. ve Lloyd, J. (2018), Working with Parents to Support Children’s Learning: Guidance Report, özellikle ikinci öneri ve ev ödevine destek bölümü.
