Bir internet sayfası düzenli göründüğünde, yazdıklarını değerlendirmeden önce sayfayı kimin hazırladığını araştırabilirsiniz. İnternette kaynak kontrolü için bir yan sekme açıp kuruluşun adını başka kaynaklarda aramak, yalnız sayfanın kendi tanıtımını okumaktan farklı bilgi sağlayabilir. Sınıfta öğrenciden, hangi bilgiyi nereden öğrendiğini gösteren kısa bir not isteyin.
Digital Inquiry Group’un Civic Online Reasoning koleksiyonu bu yaklaşımı “lateral reading” olarak adlandırır. Öğretmenin yöntemi modellediği ve öğrencinin rehberli deneme yaptığı bir düzen önerir. Aşağıdaki ders, bu yaklaşım için hazırlanmış özgün bir sınıf uygulamasıdır.
Öğretmen önce kendi araştırma adımını göstersin
7–10. sınıflarda yaklaşık 25 dakika ayırın. Öğretmen bilgisayarı ve projeksiyon kullanılabilir. Öğrencinin kişisel hesabını açması gerekmez. İlk beş dakikada amaç ve kurgu sayfayı tanıtın. Sonraki yedi dakikada yan sekmede araştırmayı modelleyin. Sekiz dakikayı öğrenci notuna, son beş dakikayı gerekçeli karara ayırın.
“Doğa Bilgi Merkezi” adlı hayalî kuruluşa ait tanıtım kartını tahtada gösterin. Kartta “Bilimsel bilgiyi herkese ulaştırıyoruz” yazsın. Bu adı internette gerçekten aratmayın. Önce kurgu üzerinde kararın mantığını çalışın. “Bu cümle kuruluşun kendisini nasıl tanıttığını gösteriyor. Başkalarının kuruluş hakkında ne söylediğini henüz bilmiyoruz” deyin.
İkinci kartta hayalî bir ilçe kütüphanesinin etkinlik kaydı olsun. Kayıt, Doğa Bilgi Merkezi’nin bir sergi düzenlediğini söylüyor. Üçüncü kart ise merkezin kendi cümlesini aynen aktaran bir tanıtım sayfası olsun. Öğrencilere hangi kartın yeni bilgi eklediğini sorun. Kütüphane kaydı sergi düzenlendiğini destekler. Bu bilgi, merkezin her bilimsel iddiasının doğru olduğunu göstermeye yetmez. Üçüncü kart da aynı tanıtımı tekrar ederek bağımsız bir doğrulama sağlamaz.
Kaynak kontrol notu
| Kontrol | Kurgu örnekteki kayıt | Öğrencinin notu |
|---|---|---|
| İlk kaynak kendini nasıl tanıtıyor? | Bilimsel bilgiyi yaydığını söylüyor. | Sayfanın kendi açıklaması … |
| Başka kaynak ne söylüyor? | İlçe kütüphanesi bir sergi etkinliği kaydetmiş. | Başka kaynağın adı ve bağlantısı … |
| Bu bilgi hangi sonucu destekliyor? | Merkezin sergi düzenlediğini destekliyor. | Desteklenen dar sonuç … |
| Hangi soru açık kaldı? | Okuduğumuz belirli bilimsel iddianın dayanağı. | Hâlâ araştırılacak soru … |
Gerçek internet denemesi için öğretmen önceden kontrol ettiği, güvenli içerik sunan bir müze veya bilim merkezini seçsin. Kuruluş adını yeni sekmede arayın. Arama sonuçlarındaki başlıkla yetinmeden ilgili sayfayı açın, kimin yayımladığını ve ilk kaynaktan farklı ne söylediğini okuyun. Başka bir kaynağın da ilk sitenin basın bültenini aktarıp aktarmadığına bakın. Öğrenciler, bulamadıkları alanı “Henüz doğrulayamadım” diye bırakabilir.
Kaynak hakkında bilgi bulmak ile iddiayı doğrulamak
Öğrenci “Bu kurumun adı başka yerde de var, her yazısı güvenilir” diyebilir. “Dış kaynaktan kurumun hangi yönünü öğrendik? Şimdi bu yazının hangi iddiasına bakmamız gerekiyor?” sorularıyla notun son iki satırına dönün. Sayfanın görünümü veya bir kurumun tanınması, incelenen iddianın yerine geçmez. Örneğin çalışma koşulları anlatılan bir meslek yazısında ülke, tarih ve görev kapsamının ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
Yazıda belirli bir belgeye dayanılıyorsa o belgeyi de açıp ilgili bölümü okuyun. Belgeye erişemiyorsanız erişim kapsamını not edin. İki sayfanın aynı cümleyi tekrarlaması ile iki farklı belgenin aynı durumu kendi verisiyle açıklaması arasındaki farkı konuşun. Öğrenciye internette mutlaka kesin bir sonuca ulaşması gerektiği mesajını vermeyin. Kullanmayı ertelemek ve öğretmene sormak da araştırma sonunda alınabilecek kararlardır.
Erişim sınırlıysa ve sonraki derste
Cihaz olmayan sınıfta üç kurgu kartı kâğıda yazıp aynı çizelgeyi doldurun. Kartların hayalî olduğunu ve gerçek kurumlara ilişkin bilgi taşımadığını başta belirtin. Okuma desteği gereken öğrenciyle yalnız “Bu bilgiyi kim söylüyor?” ve “Neyi hâlâ bilmiyoruz?” satırlarını çalışabilirsiniz. Yazılı not yerine sözlü yanıt veya iki sütunlu çizim de kullanılabilir.
Ders sonunda “Kuruluş kendi sitesinde uzman olduğunu söylüyor, aynı cümle üç yerde daha var” durumunu verin. Öğrenciden bir sonraki araştırma adımını istemek yeterlidir. Beklenen yanıt, üç tekrarın nereden geldiğini kontrol etmek ve kuruluş hakkında farklı bir kaynağı incelemektir. Bir sonraki araştırma ödevinde aynı notu yeniden kullanın. Doğruladıktan sonra yararlanılan içeriğin sahibini belirtmek için dijital etik ve kaynak gösterme çalışmasına geçebilirsiniz.
Kaynak
- Digital Inquiry Group. Civic Online Reasoning, Teaching Lateral Reading. Kamuya açık koleksiyon açıklaması.
